Thơ xưa thường chuộng thiên nhiên đẹp
Mây, gió, trăng, hoa, tuyết, núi sông
(Cảm tưởng đọc “Thiên gia thi” - Hồ Chí Minh)
Không chỉ thơ xưa coi thiên nhiên là bầu bạn, là nơi gửi gắm những tâm tư, tình cảm, nơi con người có thể tìm về với kí ức nguyên sơ…mà trong thơ hiện đại, thiên nhiên cũng giữ một vị trí quan trọng trong hệ thống đề tài, thi liệu và cản hứng sáng tác: một chiếc lá rụng, một tiếng chim kêu, một gọt sương mai hay cơn gió lay động lá cành…cũng đủ để khơi nguồn sáng tạo cho các thi nhân. Nhà thơ thường mang trong mình trái tim đa cảm, chỉ cần một chút xao động của thiên nhiên, cuộc đời cũng đủ để lại những trăn trở, suy ngẫm, những nỗi nhớ, niềm thương đong dầy tích tụ và cuối cùng kết tinh thành những bài thơ gây xao xuyến lòng người. Thiên nhiên quanh ta thật đa dạng, từ các hình ảnh thân quen, giản dị như: rau muống, ngọn mùng tơi, lục bình, bìm bịp, bí , bưởi, cỏ gà…đến những loài cây, hoa trang nhã, quý phái: sen, tùng, cúc, trúc, mai…đã lần lượt đi vào thơ tạo nên những hiệu quả thẩm mĩ, gợi được nét văn hóa làng quê.
Về miền đồng bằng trong những ngày hạ, dọc theo triền đê hay bờ bãi của nương ngô, nương lúa ta dễ dàng bắt gặp những bông cỏ may theo gió đồng nội bám vào quần áo một cách tình tự, bất ngờ để lại những dư cảm ngọt ngào cho các cô cậu tuổi mười tám đôi mươi. Hoa cỏ may thật gần gũi, ta có thể bắt gặp chúng ở bất kỳ đâu trên những cánh đồng quê bao la, bát ngát, và nó cũng là một hình ảnh đẹp được các thi sĩ Nguyễn Bính, Xuân Quỳnh, Phạm Công Trứ đưa vào trong thơ tạo thành một biểu tượng về tình yêu với những dự cảm mong manh, dễ vỡ. Cùng một đề tài về hoa cỏ may, về tình yêu đôi lứa nhưng cách khai thác, biểu hiện và gửi gắm tâm tình của mỗi nhà thơ lại có những nét riêng, độc đáo. Nhắc đến Nguyễn Bính - thi sĩ của đồng quê, nhà thơ chân quê, tình quê bạn đọc nhớ ngay đến hình ảnh của con đò, bên nước của hàng cau, giàn trầu, cánh bướm và đặc biệt không thể không nhắc tới bài thơ xinh xắn, nhỏ gọn, đáng yêu mà chất chứa bao cung bậc tình cảm của chàng trai đa tình trong thi phẩm Hoa cỏ may:
Hồn anh như hoa cỏ may
Một chiều cả gió bám đầy áo em
Bài thơ là một cặp lục bát với lối so sánh, ví von thật sáng tạo “Hồn anh như hoa cỏ may”, hồn anh, trái tim anh dễ xao động, chỉ cần một cơn gió nhẹ đưa cũng có thể làm cho trái tim ấy thổn thức, nhớ mong. Chất tự sự pha lẫn trữ tình, vừa kể lể vừa giãi bày tâm trạng là giọng điệu chủ đạo của bài thơ. Câu thơ đầu là một thông báo gợi cho người đọc những liên tưởng thú vị: Hoa cỏ may tượng trưng cho trái tim đang yêu, cho niềm khát khao giao cảm. Tâm hồn nhân vật trữ tình có cái gì đó bột phát, dung dị, tự nhiên mà cũng rất sôi nổi. Cách ví von cụ thể nhưng vẫn tạo ra nhưng dư ba trong lòng người đọc. Hồn anh như những bông cỏ may, không rực rỡ, kiêu sa nhưng rất dễ lụy vì tình, dễ rung động, đễ bay xa và bám chặt vào bóng dáng giai nhân. Câu thơ thứ hai ngân dài như sức mạnh của tình yêu vừa đến bất ngờ: cái buổi chiều cả gió - một chiều nên duyên, làn gió ấy đã mang tâm hồn anh dệt kín tà áo em, buổi chiều ấy sẽ là buổi chiều mà ngàn năm hồ dễ mấy ai quên. Nguyễn Bính như nói hộ cho biết bao tâm trạng của những chàng trai trước cơn sóng tình mà nhiều khi khó cất nổi thành lời. Phải chăng khi yêu, đối diện với thứ tình yêu sét đánh, những chàng trai vốn bản lĩnh, mạnh mẽ trước sang gió cuộc đời cũng khó lòng kiềm chế được lí trí, xúc cảm trước sức mạnh lớn lao của thứ tình cảm thiêng liêng mà muôn đời con người kiếm tìm không mệt mỏi.
Hai dòng thơ giản dị như lời nói của cuộc sống đời thường, cách nói khiêm nhường, kín đáo, bóng gió, mượn thiên nhiên để nói hộ nỗi lòng, Nguyễn Bính đã rất tinh và khéo léo trong cách lựa chọn hình ảnh, diễm đạt một cách tinh tế, sâu sắc nỗi niềm của chính bản thân và của nhiều chàng trai. Tìm về với thơ tìnhNguyễn Bính, người đọc như được trở về với không gian đồng quê - nơi có ánh trăng rằm, rặng tre, vườn chè và có cả những đôi lứa đang yêu. nguyễn Bính đã thổi hồn vào cảnh vật để rồi trong sâu thẳm của những điều tưởng như bình dị ấy là những vấn đề thiêng liêng nhất của cuộc sống con người. Sức hấp dẫn của thơ tình Nguyễn Bính là lối nói gần gũi với nhân dân lao động, nhưng chất chứa trong đó là những tầng vỉa ý nghĩa thâm thúy sâu sa. Hoa cỏ may cũng chính là một thi phẩm làm nên hồn thơ Nguyễn Bính. Tâm hồn thi sĩ dễ bị ngoại cảnh cuốn hút làm cho xao động, rung rinh nhưng cũng hết sức mạnh mẽ, bền chặt. Cum từ “bám đầy áo em” là tín hiệu của lòng quyết tâm đi tìm một nửa cuộc đời. Hai câu thơ ngắn gọn nhưng đã diễn tả được một quá trình hết sức nhanh, bất ngờ, tạo ra cảm giác mới lạ cho bạn đọc. Có thể thấy rằng, đi vào thế giới thơ tình Nguyễn Bính ta bắt gặp loài hoa cỏ may như một hình ảnh đẹp, một biểu tượng của tình yêu đắm say, cuồng nhiệt trong tâm hồn tuổi trẻ đang căng đầy nhựa sống, tin yêu cuộc đời.
Nếu Nguyễn Bính ví tâm hồn mình như hoa cỏ may muốn bám và neo đậu trong trái tim người tình, thì Xuân Quỳnh - một nhà thơ nữ có trái tim đa cảm luôn cống hiến hết mình cho niềm đam mê nghệ thuật, cho những cuộc kiếm tìm niềm hạnh phúc ngọt ngào. Nhưng cuộc đời bể dâu, dù yêu mãnh liệt đến nhường nào, trái tim, tâm hồn thi sĩ cũng luôn ám ảnh, sợ hạnh phúc mong manh, khó thành: Em lo âu trước xa tắp đời mình / Trái tim đập nhưng điều không thể nói / Trái tim đập cồn cào cơn đói/ Ngọn lửa nào le lói giữa cô đơn…lo sợ, ám ảnh về tình người, tình đời không đẹp như mơ, Xuân Quỳnh đã sống và yêu một cách cuồng nhiệt, si mê, muốn hòa nhập vào cái vô cùng tận để khảng định sự bất diệt của tình yêu: Làm sao được tan ra / Thành trăm con sóng nhỏ / Giữa bể lớn tình yêu / Để ngàn năm còn vỗ”.
Viết về gia đình, về bản thân, về thiếu nhi, tình yêu Xuân Quỳnh đã đưa vào trong thơ những hình ảnh tươi đẹp lạ thường: Bầu trời trong quả trứng, Hai bàn tay em, Gió Lào cát trắng, sân ga, hoa cúc…mỗi bài thơ là một thông điệp về tình yêu, và có lẽ khi chấp bút viết Hoa cỏ may Xuân Quỳnh như thả hồn về với những kí ức tuổi thơ, nơi có những khoảng trời mộng mơ: cát trắng, sông, cây, mây trắng, gió, trời biếc, áo em…đặc biệt là hình ảnh của hàng ngàn những bông cỏ may. Thiên nhiên trong lúc giao mùa là cái nền, cái cớ để nhân vật trữ tình bộc lộ nỗi lòng trước cái bao la rộng lớn của thiên nhiên, cái mỏng manh dễ vỡ của tình đời. Đặc biệt với nữ thi sĩ lại càng lắm đa đoan. Mặc dù lòng tự dặn lòng: “Đắng cay gửi lại bao mùa cũ / Thơ viết đôi dòng theo gió xa” nhưng những dự cảm của nhà thơ về tình yêu, về mối quan hệ giữa con người với nhau lại mang đậm chất triét lí, suy tư. Tình cảm của nhà thơ dồn nén trong khổ thơ thứ ba:
Khắp nẻo giăng đầy hoa cỏ may
Aó em sơ ý cỏ găm đầy
Lời yêu mỏng mảnh như mây khói
Ai biết tình anh có đổi thay?
Khác với Nguyễn Bính có sự vồ vập, chân thành, bền chặt, Xuân Quỳnh lại tỏ ra hốt hoảng lo lấng trước khoảng không rợn ngợp được tạo dựng bởi những bông cỏ may. Câu thơ không màu mè, hoa mĩ mà chân thực, nhẹ nhàng nhưng đọng lại bao vấn vương. Chị sợ những lời yêu mỏng manh như phù vân, những lời nói ngọt ngào có cánh chẳng khác gì những bông may dễ bám vào lại dễ bứt ra. Dường như nữ thi sĩ không tin tưởng vào thứ tình cảm, tình yêu mang tên cỏ may. Chút sơ ý của người con gái thơ ngây có khi là sự nhẹ dạ, cả tin, như mối tình đầu đằm thắm, mặn nồng nhưng liệu có bền chặt, dài lâu? Câu hỏi ấy vẫn cứ vang lên nhưng không có câu trả lời. Bài thơ khép lại bằng một câu hỏi tu từ xoáy sâu vào lòng bạn đọc: Ai biết tình anh có đổi thay? Điều lo lắng thường trực của thi sĩ là nét tâm lí phổ biến của những người phụ nữ đang yêu, dù tình cảm mãnh liệt đến bao nhiêu thì niềm tin tuyệt đối vào một nữa còn lại của đời mình vẫn chưa có gì đảm bảo chắc chắn “Tưởng giếng sâu anh nối sợi dây dài / Ai ngờ giếng cạn anh tiếc hoài sợi dây”.
Với thể thơ thất ngôn, nhịp nhàng, đều đều, chậm rãi đã diễn tả thành công nỗi niềm sâu kín của trái tim dạt dào những xúc cảm tình yêu. Những lo âu, nghi ngại trước tình đời mong manh thật đáng yêu, đáng trân trọng. Qua đó ta càng cảm thông, nâng niu, yêu thương tâm hồn thánh thiện, nồng ấm trong tình yêu của người con gái.
Vậy là cùng viết về loài hoa cỏ thôn quê, nhưng Nguyễn Bính nhấn mạnh đến những rung động sâu xa, trực tiếp, mãnh liệt trong tâm hồn những chàng trai và phẩm chất nông nổi giếng khơi của họ, còn Xuân Qùnh lại tìm đến cỏ may để gửi gắm, chia sẻ những xúc cảm hồn nhiên, chân thực về một mối tình sẽ bền chặt, khó phai, không như những bông cỏ may kia dề bám vào và cũng dễ bay đi.
Tiếp nối truyền thống thơ ca dân tộc, Phạm Công Trứ cũng đã trình làng một thi phẩm lục bát, gây được tiếng vang lớn trong công chúng yêu thơ. Đọc Lời thề cỏ may ta thấy phảng phất chất ca dao. Kết cấu của bài thơ không mới, nhưng chính sự đan xen yếu tố tự sự, biểu cảm đã làm nên sức hấp dẫn của bài thơ. Bài thơ là một câu chuyện tình yêu mang tính bi kịch, là những bất ngờ, sững sờ của chàng trai trước sự đổi thay đến lạ kì của cô bạn gái năm xưa. Mở đầu bài thơ là những kỉ niệm ngọt ngào khó quên: “ Làm sao quên được tuổi thơ / Tuổi vàng, tuổi ngọc tôi ngờ lời ai / Thuở ấy tôi mới lên mười / Còn em lên bảy theo tôi cả ngày / Quần em dệt kín bông may / Aó tôi đứt cúc, mực dây tím bần…” Trong những kỉ niệm tươi rói của tuổi thơ, tác giả như tô đậm vào hình ảnh hoa cỏ may gắn với lời thề của đôi bạn. Tưởng rằng những kí ức ấy sẽ nhen nhóm thành ngọn lửa của tình yêu để rồi đơm hoa, kết trái. Nhưng sự kiện một lần em ra thành phố “Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều” để lại trong lòng chàng trai bao tiếc nuối bâng khuâng. Bài thơ viết theo dòng hồi tưởng, hoài niệm, quá khứ thì lung linh, huyền diệu, còn hiện tại là những hụt hẫng, choáng ngợp của nhân vật trữ tình trước sự đổi thay nhanh chóng về ngoại hình, nội tâm của cô gái: “Bây giờ xinh đẹp là em / Em ra thành phố dần quên một thời / Về quê ăn tết vừa rồi / Em tôi áo chẽn, em tôi quần bò / Gặp tôi em hỏi hững hờ: / “Anh chưa lấy vợ còn chờ đợi ai”?” và rồi khoảng trời pha lê, khoảng trời kỉ niệm trong sáng tinh khôi vỡ òa trong nước mắt:
Em đi để lại nụ cười
Trong tôi vỡ một khoảng trời pha lê
Trăng vàng đêm ấy bờ đê
Có người ngồi ngỡ lời thề cỏ may
Những câu thơ cuối là những làn sóng dư ba, là những gợi nhắc về một thời quá vãng đẹp đẽ mà nay đã vụt khỏi tầm tay. Lối kết cấu vòng tròn tạo điểm nhấn quan trọng diễn tả thật tài tình tâm trạng nuối tiếc của chàng trai. Lời thề cỏ may - có chăng là lời của sự mong manh dễ đổi thay? Hình ảnh đêm trăng rằm trên triền đê lộng gió, lời thề cỏ may đã từng vang lên nay trở thành nỗi nhớ, niềm thương pha lẫn giận hờn, trách móc. Câu thơ cuối là một hình ảnh đẹp, cái giây phút ngỡ ngàng của chàng trai mang theo bao câu hỏi về sự bền chặt, chung thủy của một tình yêu cháy bỏng, diệu kỳ.
Trên đây là những khảo sát trên bình diện nội dung - tư tưởng của ba nhà thơ hiện đại cùng viết về hoa cỏ may, mỗi người đều có cách cảm nhận riêng tạo nên sự đa dạng muôn màu trong sáng tác văn chương. Từ chất liệu, hình ảnh của hiện thực, các nhà thơ liên tưởng đến cuộc đời, đến bản thân, đến những mối ràng buộc của tình cảm tình yêu lúc ngọt ngào khi lại đắng cay, chua chát. Loài cỏ may rất dễ phát tán trong không gian và nó có sức bám mạnh mẽ đối với con người, tình yêu cũng vậy, nó cũng có những quy luật riêng và chỉ khi nào tình tình cảm sôi nổi dâng trào, tâm hồn người mở rộng, sẵn sàng đón nhận và nâng niu thứ tình cảm thiêng liêng ấy thì cỏ may sẽ dệt thành bộ áo màu đồng nội theo suốt con người mãi mãi không phai.
Hướng tới ngoại cảnh để tìm sự đồng điệu, trở về cái tôi cá nhân để giãi bày tâm trạng, đó là nét phổ biến trong trong tư duy thơ của Nguyễn Bính, Xuân Quỳnh, Phạm Công Trứ, họ tuy khác nhau về lứa tuổi, giới tính nhưng tâm hồn họ đều có những xúc cảm tinh tế, giàu tình thương và có những triết lí, suy ngẫm sâu sắc về cuộc đời. Tìm đến thơ, kí thác vào thơ những suy nghĩ của cá nhân và rộng hơn là nói hộ tấm lòng của biết bao người, vì trong cuộc đời, ai cũng phải trải qua những cung bậc của tình yêu và lúc đó họ sẽ đến với những bài thơ về hoa cỏ may để tìm tri âm, tri kỉ, tìm cho mình một điểm tựa tinh thần để vượt qua những trắc trở trong tình yêu.
Cuộc sống ngày nay có nhiều đổi khác nhưng những câu thơ trong sáng giản dị trong Hoa cỏ may, Lời thề cỏ may chắc chắn sẽ làm rung động trái tim của nhiều thế hệ. Xâu chuỗi hình ảnh hoa cỏ may trong ba bài thơ trên, ta thấy các tác giả đã nâng lên thành một biểu tượng sinh động, để rồi bất cứ khi nào nhìn thấy những bông may ta lại nhớ đến những vần thơ ngọt ngào, tình tứ của ba nhà thơ tình hiện đại. Hoa cỏ may - một biểu tượng giàu ý nghĩa như nhắc nhở những kẻ đang yêu hãy yêu bằng trái tim, ánh măt, nụ cười, mạnh mẽ, cuồng si để những bông cỏ may dễ bám vào và cũng khó bứt ra./.
Cỏ Cầu Gai @ 19:36 11/08/2009 Số lượt xem: 21438
