Li độ góc là đại lượng cho biết con lắc đơn đang ở đâu tại một thời điểm. Nó là góc giữa dây treo và phương thẳng đứng, đo bằng radian, và có dấu. Ba chỗ hay nhầm nằm ở đây.
Con lắc đơn gồm một vật nhỏ treo vào sợi dây nhẹ, không dãn, dài (l). Khi kéo vật lệch khỏi vị trí cân bằng rồi thả, dây quét qua lại quanh phương thẳng đứng.
Góc giữa dây và phương thẳng đứng ở mỗi thời điểm chính là đại lượng cần tìm. Nhiều trang định nghĩa nó là "góc quét được", nghe thì xuôi nhưng thiếu mất một nửa.
Thiếu ở chỗ này: đại lượng ấy phải mang dấu. Bạn chọn trước một chiều dương, thường là chiều lệch ban đầu. Lệch về phía đó thì (alpha) dương, lệch về phía kia thì (alpha) âm.
Không có dấu thì không viết được phương trình dao động. Hàm cosin nhận cả giá trị âm lẫn dương, còn một góc quét luôn không âm. Hai thứ đó không khớp nhau.
Thứ nhất là li độ góc (alpha), góc lệch tại thời điểm đang xét. Nó thay đổi liên tục theo thời gian, chạy từ (-alpha_0) đến (alpha_0).
Thứ hai là (alpha_0), biên độ góc. Đây là hằng số của một dao động, bằng giá trị góc lệch lớn nhất. Nếu không có ma sát thì nó giữ nguyên suốt quá trình.
Thứ ba là (s), li độ dài, còn gọi là li độ cong. Đó là độ dài cung mà vật đi được kể từ vị trí cân bằng, tính bằng mét. Công thức nối hai thứ là (s = lalpha).
Tương ứng, biên độ dài bằng (s_0 = lalpha_0). Hai phương trình dao động vì thế có hình dạng giống hệt nhau, chỉ khác hệ số (l) và khác đơn vị.
Công thức (s = lalpha) chỉ đúng khi góc tính bằng radian. Đây là hệ quả trực tiếp của định nghĩa radian: một radian là góc chắn cung có độ dài bằng bán kính.
Thay 30 độ vào chỗ của (alpha) sẽ cho (s = 30l), tức là cung dài gấp ba mươi lần sợi dây. Đáp số vô lý ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Cách đổi rất gọn: nhân số đo độ với (dfrac{pi}{180}). Vậy 10 độ bằng khoảng 0,1745 rad, còn 30 độ bằng khoảng 0,5236 rad.
Máy tính cầm tay cũng cần để đúng chế độ. Bảng chữ RAD hay DEG trên màn hình quyết định kết quả của (sinalpha), và nhầm chế độ là lỗi mất điểm phổ biến nhất trong phần này.
Viết phương trình cho thành phần lực kéo về dọc theo cung, ta được (ma = -mgsinalpha). Thay (a = lalpha'') rồi chia hai vế cho (ml) sẽ ra (alpha'' + dfrac{g}{l}sinalpha = 0).
Phương trình này không phải phương trình của dao động điều hoà, vì vế trái chứa (sinalpha) chứ không chứa (alpha). Nó chỉ trở thành điều hoà sau một phép xấp xỉ.
Phép xấp xỉ đó là (sinalpha approx alpha) khi (alpha) nhỏ và tính bằng radian. Khi đó phương trình thành (alpha'' + dfrac{g}{l}alpha = 0), đúng dạng điều hoà với (omega = sqrt{dfrac{g}{l}}).
Con số 10 độ không phải quy ước tuỳ tiện. Ở 5 độ, sai lệch giữa (sinalpha) và (alpha) chỉ khoảng 0,13 phần trăm. Ở 10 độ là khoảng 0,51 phần trăm. Lên 20 độ đã là 2,1 phần trăm, và 30 độ thì vọt lên gần 4,7 phần trăm.
Cột cuối lấy từ khai triển (T = T_0left(1 + dfrac{alpha_0^2}{16} + dotsright)), với (alpha_0) tính bằng radian. Đây chính là lý do sách giáo khoa nói chu kỳ con lắc đơn không phụ thuộc biên độ: câu đó chỉ đúng trong phạm vi góc nhỏ.
Phương trình của li độ góc có dạng (alpha = alpha_0cos(omega t + varphi)). Tần số góc (omega = sqrt{dfrac{g}{l}}), còn chu kỳ (T = 2pisqrt{dfrac{l}{g}}).
Hai đại lượng (omega) trong bài này khác nhau, và đó là bẫy ngôn ngữ. Chữ (omega) trong phương trình là tần số góc, một hằng số. Còn tốc độ góc tức thời của dây là (alpha'), thay đổi theo thời gian.
Vận tốc dài của vật tính theo công thức đúng cho mọi biên độ: (v = sqrt{2gl(cosalpha - cosalpha_0)}). Lực căng dây là (F = mg(3cosalpha - 2cosalpha_0)).
Thế năng chọn mốc ở vị trí cân bằng bằng (W_t = mgl(1 - cosalpha)). Với góc nhỏ, (1 - cosalpha approx dfrac{alpha^2}{2}), nên (W_t approx dfrac{1}{2}mglalpha^2).
Hai công thức thế năng này khác nhau về bản chất. Cái đầu đúng luôn, cái sau chỉ là bản gần đúng. Trong đề thi mà biên độ lớn thì phải dùng cái đầu.
Có, và bắt buộc phải có. Dấu âm cho biết vật đang ở phía bên kia vị trí cân bằng so với chiều dương đã chọn. Trong một chu kỳ, đại lượng này đi qua giá trị âm đúng bằng thời gian nó ở giá trị dương. Nếu bài giải của bạn không bao giờ ra số âm thì gần như chắc chắn bạn đang tính giá trị tuyệt đối.
Đơn vị chuẩn để tính toán là radian. Đề bài vẫn hay cho số đo độ vì con người dễ hình dung hơn, chẳng hạn biên độ 8 độ. Bạn cứ đổi sang radian ngay khi bắt đầu tính, rồi nếu cần thì đổi ngược lại ở dòng đáp số.
Vì đó là chỗ sai số còn nằm dưới mức nửa phần trăm, đủ nhỏ so với sai số của phép đo trong phòng thí nghiệm phổ thông. Đây là quy ước thực dụng chứ không phải một ranh giới toán học. Nhiều tài liệu đại học lấy mốc rộng hơn khi chấp nhận sai số lớn hơn.
Nhân hai số đó với nhau, sau khi đã đổi góc sang radian. Ví dụ dây dài 1 mét, biên độ góc 6 độ tức 0,1047 rad, thì biên độ dài xấp xỉ 0,1047 mét, khoảng 10,5 xăng ti mét. Kết quả luôn nhỏ hơn chiều dài dây khi góc nhỏ, và đó là một cách kiểm tra nhanh.
Các công thức bảo toàn năng lượng vẫn dùng được nguyên vẹn, vì chúng không cần phép xấp xỉ nào. Cụ thể là (v = sqrt{2gl(cosalpha - cosalpha_0)}) và (F = mg(3cosalpha - 2cosalpha_0)). Chỉ có nhóm công thức dao động điều hoà là mất hiệu lực, gồm phương trình cosin, chu kỳ không đổi và thế năng dạng bình phương.
Link nội dung: https://ohanapreschool.edu.vn/li-do-goc-a63038.html